Van Rederijkerskamer tot bloeiende toneelvereniging: 150 jaar Helmers

Stelt u zich voor, het is december 1868 en in Gieten zitten bij hotel Braams een stel notabele heren bij elkaar. Eén van die heren is H. Nijenhuis, de vader van de latere burgemeester van Gieten. Ze roken een pijp, drinken een glas wijn en bespreken de zaken die zich op dat moment afspelen in en rond Gieten. Eén van de aanwezigen vindt dat er in hun fraaie dorp te weinig is te doen en zegt dat in Borger twee jaar terug een Rederijkerskamer is opgericht, waar voordrachten en toneelstukken ervoor zorgen dat de beter gesitueerden uit het dorp kennis kunnen maken met het culturele leven, hoewel sommige aanwezigen toneelspelen wel erg ver vinden gaan. Er moet dan wel een stichtelijke boodschap worden uitgedragen. Ze zijn het met elkaar eens dat ze niet bij Borger achter kunnen blijven; ze gaan ook een Rederijkerskamer stichten. Dan rijst de vraag over de naam van de jonggeborene.

De persoon die de hele discussie heeft aangezwengeld, heeft zich kennelijk behoorlijk in de materie verdiept en komt met de naam ‘Helmers’. Hij legt uit dat Jan Frederik Helmers een rijke zakenman was, aanhanger van de verlichting en bewonderaar van Voltaire, die bovendien dichtte. “Hij is vorig jaar 100 jaar geleden geboren en heeft ten tijde van de Franse overheersing in 1813 een zeer patriottistisch gedicht geschreven, waarmee hij zich zodanig de woede van de Fransen op de hals haalde dat die een afvaardiging politiecommissarissen uit Parijs naar Amsterdam stuurde om hem te arresteren en mee te nemen naar de Franse hoofdstad. Helaas voor de politie was Jan Frederik overleden in de week voordat ze in Amsterdam aankwamen. Zijn lichaam hebben ze met rust gelaten”, besluit hij zijn voorstel. De aanwezigen knikken instemmend en ‘Helmers’ bestaat.

In die tijd konden vrouwen uiteraard geen lid worden van de Rederijkerskamer. In toneelstukken waarin vrouwen voorkwamen, werden de vrouwenrollen door mannen in travestie vertolkt. Later werden vrouwen ook ingeschakeld voor deze rollen, maar ze werden nog niet als lid toegelaten. Waarschijnlijk konden rond 1900 vrouwen ook lid worden van Helmers. Deze dames werden door de heren zeer in bescherming genomen. Ze werden na afloop van de repetities gezamenlijk naar huis gebracht en daarbij werd dan op ieder adres iets genuttigd, waardoor het thuisbrengen vaak langer duurde dan de repetitie.

Die gezellige nazit kent Helmers overigens nog steeds, al zijn de dames tegenwoordig heel goed in staat zelf thuis te komen. Sommige Rederijkerskamers hadden een eigen schrijver die stukken schreef. Dat waren geen Drentse stukken, veelal een zwaar stuk (drama) met een moraliserende achtergrond. Als werd besloten tot een uitvoering, dan werden er drie commissies ingesteld, één voor het uitzoeken van het te spelen stuk(ken) en de rollen, één voor de kostuums en de muziek na afloop van de voorstelling en één voor de financiën, de entree, de verloting en de programma’s. De commissie die over de verdeling van de rollen ging, wees de rollen aan; de leden konden niet weigeren. In het begin van de vorige eeuw was het aantal leden zo groot dat meestal verscheidene eenakters werden opgevoerd om zo alle leden een rol te kunnen toedelen. Helmers heeft in hotel Braams gespeeld en daarna in café Tent, opgevolgd door Café Adolfs en nog later op dezelfde plek Jimm’s Restaurant en Zalen.

Helaas is uit de eerste tijd weinig materiaal beschikbaar. Als het al heeft bestaan, is het na de Tweede Wereldoorlog met het hele archief verdwenen. Er bestaan enkele krantenknipsels uit januari 1959, onder andere van het 90-jarig bestaan, waarin de heer G. Engelsman, die ruim 40 jaar penningmeester is geweest (vanaf 1917), enkele anekdotes vertelt. Zo gingen de leden te voet naar Eext als daar een reciteerwedstrijd werd gehouden, maar als de vereniging naar Delfzijl moest voor zo’n wedstrijd, dan werd er gereisd per Jan Plezier, waarbij in Veendam van paarden werd gewisseld. Hij vertelde ook dat van de leden werd verwacht dat ze trouw waren aan de vereniging. Het niet bezoeken van een repetitieavond werd bestraft met een dubbeltje boete.

In de jaren van de wederopbouw na de oorlog tot aan de intrede van de tv, werden de voorstellingen van Helmers zeer druk bezocht. Elke winter waren er twee meestal stijf uitverkochte uitvoeringen. De eerste op vrijdagavond en de tweede op zaterdagavond met live muziek en dansen na. En natuurlijk ontbrak de verloting voor het spekken van de verenigingskas niet. Er werden in die tijd meest blijspelen vertolkt, maar geen platte lol. Het eerste principe dat de toeschouwers iets mee moesten krijgen, gold nog steeds. Je kon ook nog steeds niet zo maar lid worden, je werd voorgedragen door een ander lid en daarna volgde nog een ballotage, dat wil zeggen  je moest als aspirant lid iets voordragen of spelen voor het bestuur. Daarna moest je op de gang wachten tot je werd binnengeroepen om te horen of je daadwerkelijk lid mocht worden. Persoonlijk heb ik dit in 1986 nog meegemaakt. In die tijd speelde Helmers niet alleen in Gieten, maar er werd op uitnodiging ook elders gespeeld, in dorpen waar geen toneelvereniging aanwezig was, voor plattelandsvrouwen of andere clubs. Daarnaast was er actief contact met andere Drentse amateur-toneelverenigingen die samen eenakter festivals organiseerden en daar trad Helmers ook regelmatig op.

Peter Brandsma (1927-1995) was jarenlang de regisseur van Helmers. Hij was Provinciaal Toneeladviseur van Drenthe. Hij werd een duizendpoot genoemd die veel vernieuwingen in de wereld van het theater heeft doorgevoerd. Na het afscheid van Peter Brandsma stopten enkele vaste spelers van Helmers. Hij gaf strikte aanwijzingen aan de spelers, waar sommigen houvast aan hadden. Na verloop van tijd meldden enkelen van hen zich toch weer aan om te gaan spelen onder de regie van Yolly van Kan. Zij heeft een veel lossere manier van regisseren, waarbij spelers meer ruimte krijgen om hun rol in te vullen.

Naarmate de tv een steeds grotere rol ging spelen in het amusement en ook het aanbod van goed toneelspel in de theaters van de omringende steden toenam, nam het bezoek aan de voorstellingen bij café Adolfs en later Jimms, af. We waren al blij als we één avond een goed gevulde zaal hadden. We probeerden ‘s zomers, samen met het jeugdtheater Tikotaria ander en meer publiek te trekken. Deze zomerproductie, ‘Het Molentheater’, lukte wonderbaarlijk goed, maar dit publiek kwam niet of nauwelijks naar onze winterproducties

‘Het Molentheater’ is nu een volledig onderdeel van Helmers en we draaien in en rond de molen ‘de Hazewind’ begin september 7 à 8 voorstellingen van ruim een uur, verdeeld in een deel buiten de molen en na de pauze een deel in de molen. In de molen hebben we sinds kort een nieuwe demontabele tribune voor 45 personen en dat is meteen het maximale aantal toeschouwers per voorstelling. We spelen absurde, humoristische stukken en bedenken ook vaak zelf een stuk dat dan ontstaat door improvisatie. Dit soort toneelspel spreekt gelukkig veel mensen aan. Veel voorstellingen zitten vol en het belangrijkste is dat het publiek hoorbaar geniet. En heel belangrijk is dat het aantal spelers en vooral jongere spelers die lid zijn van Helmers, behoorlijk is gestegen. Ook zijn er veel mensen uit Gieten en daarbuiten donateur geworden en steunen ons op die manier. Helaas werd  daarmee het probleem van het geringe aantal bezoekers voor de winterproductie niet opgelost.

Martin, de eigenaar van Jimms, zei op een gegeven moment: “Ik kan geen ober meer inhuren voor jullie voorstelling.” Het roer moest drastisch om; dat was duidelijk. En zo is met hulp van onze vaste regisseuse,Yolly van Kan, vijf jaar geleden het idee ontstaan om locatietheater te gaan maken. Sinds die beslissing hebben we gespeeld in de oude garage van Vlieghuis, the House, loods firma Boter, het Tegelhuys en afgelopen jaar in de kantine van camping Zwanemeer. We hebben in december steeds drie voorstellingen gespeeld voor maximaal zestig toeschouwers per keer en steeds in samenwerking met een zanggroep. ‘Popkoor Session’ uit Gieten heeft twee keer meegedaan, ‘Roll the Voices’ uit Rolde één keer en ‘Desnoods’ uit Eexterzandvoort één keer.

Het is een uitdaging, zeker voor de decorploeg en onze technicus, temeer omdat de meeste locaties gewone werkplekken zijn die moeten doordraaien. Wij kunnen alleen op zaterdag en zondag terecht en er moet snel een klein theatertje worden opgebouwd. Maar het loopt als een trein; de meeste voorstellingen zijn volgeboekt. En dat terwijl we heus geen luchtige stukken spelen; wat te denken van ‘Vrijdag’ van Hugo Claus over incestproblematiek. Wel  kunnen we nu anders dan in een zaal er een speciaal cachet aan geven, passend bij het stuk en bij de locatie. Gelukkig spreekt dit de toneelliefhebbers uit Gieten en omstreken aan, al zal het moeilijk zijn om steeds weer een geschikte locatie te vinden.

Ik kom terug bij de titel van dit verhaal, toneelvereniging Helmers bestaat 150 jaar. Daarmee zijn we de op één na oudste club van Gieten, ‘Het Nut’ is twee jaar ouder. Wij gaan dit jubileum extra glans geven door een heel grote productie ‘Het Varkensparadijs’ op te voeren. ‘Het Varkensparadijs’ is een muzikaal historisch docudrama, dat gaat over het familiebedrijf Udema vanaf de oprichting in 1904 tot 1961, toen Udema werd verkocht aan Unilever. Grondslag voor het script, dat door Yolly van Kan is geschreven, is de roman ‘Familievlees’ van Martin Hendriksma, gelardeerd met interviews die we hebben gehouden met oud-werknemers van Udema. We zijn op dit onderwerp gekomen, omdat we merkten dat het veel mensen in Gieten nog aanspreekt. Ook de jongere generatie die de fabrieksfluit van Udema nooit zelf heeft horen loeien, heeft wel een vader, moeder, oom of opa die er heeft gewerkt. Dat stukje recente geschiedenis van Gieten willen we voor het voetlicht brengen.

Dit spektakel wordt gespeeld van 19 tot en met 23 september 2018. De aanvang is om 20.30 uur, op het grasveld bij de molen, waar we tribunes plaatsen voor 250 toeschouwers. Aan deze voorstelling werken behalve onze eigen spelers ook gastspelers en jeugdspelers mee. De hoofdpersonen zijn nog jong als het stuk begint. Daarnaast doet een projectkoor uit Gieten e.o. mee dat, o.l.v. Greet Polman tien liedjes, speciaal voor deze voorstelling geschreven, gaat zingen en er is een vijfmans band die het koor begeleidt. En misschien komt er nog een harmonieorkest door het beeld marcheren. Op een groot scherm worden oude beelden van de fabriek en scènes die niet echt zijn te spelen geprojecteerd. Op het moment dat ik dit stuk schrijf, is de organisatie al bijna een jaar bezig, zijn de repetities voor spel en zang/muziek begonnen, de decorploeg is begonnen met het ‘hek van Udema’ en er is een persconferentie gepland in april. Als u dit stuk leest, heeft u via de regionale en plaatselijke bladen al van alles over dit, voor Gieten en omstreken unieke toneelgebeuren kunnen lezen en hopelijk heeft u al kaartjes voor één van de voorstellingen gekocht.  Verdere informatie over toneelgroep Helmers en over hoe u kaartjes kunt bestellen vindt u op onze website www.theatergroephelmers.nl.  Met deze voorstelling gaat de nog springlevende jubilaris, toneelvereniging Helmers, de kroon op haar bestaan zetten.

Andries van der Meer / Eerder verschenen in: Ons Erfdeel

 
 

Theatergroep Helmers. Alle rechten voorbehouden. Website door Groenbaard.